www.goshayesh.org

رشد سريع جمعيت از يكسو، فقر و گرسنگي توده‌هاي عظيم انسان‌ها در دنياي نابرابر كنوني از سوي ديگر،‌ از مهم‌ترين و حادترين مسايل و مشكلات عصر ما به شمار مي‌آيند. جمعيت جهان تا اوايل قرن بيستم رشد ناچيزي داشته است،‌ اما پس از آن در اثر پيشرفت دانش پزشكي و بهداشت كه كاهش ميزان مرگ و مير را در پي داشت به خصوص در كشورهاي اروپايي يكباره رو به فزوني مي‌نهد،‌ به گونه‌اي كه انفجار جمعيت يكي از ويژگي‌هاي قرن بيستم است.

جمعيت جهان كه در سال 1804م يك ميليارد نفر بود تا سال 1987م به مرز پنج ميليارد مي‌رسد و در سال 1998م نيز از مرز شش ميليارد تجاوز مي‌كند.[i] همزمان با رشد سريع جمعيت در دنيا، سياست‌هاي جمعيتي خاصي از سوي كشورهاي مختلف اتخاذ شد. سياست‌هاي جمعيتي در برگيرنده مجموعه تدابير و اقداماتي است كه هدف‌شان تأثير گذاشتن بر بافت، توزيع جغرافيايي و نرخ رشد جمعيت است.[ii]

ركود اقتصادي در نيمه نخست قرن بيستم سبب پيدايش نظريه «ثبات جمعيت» و اتخاذ سياست‌هاي همراه با ملاحظات اقتصادي گرديد. انفجار جمعيت در حوالي سال 1950م در كشورهاي جهان سوم و نقش باز دارنده آن در توسعه، باز هم مباحث اقتصادي و تنظيم جمعيت با اقتصاد اهميت ويژه مي‌يابد.[iii]

بين تحولات جمعيتي و رشد و توسعه اقتصادي كشورها رابطه تنگاتنگ وجود دارد. كشورهاي جهان براي رسيدن به رفاه و توسعه ناگزيرند به طرح و اجراي برنامه‌هاي اقتصادي و اجتماعي و پيش بيني نيازها و امكانات خود در كوتاه مدت، ميان مدت و دراز مدت بپردازند. هر گونه برنامه ريزي در جهت نيل به توسعه يافتگي بويژه براي كشورهاي جهان سوم كه هدف از برنامه‌ريزي در اين كشورها دستيابي به توسعه است، بدون شناخت صحيحي از وضعيت جمعيت، تركيب و تحولات آن در دوران‌هاي مختلف و روابط متقابل ميان پديده‌هاي جمعيتي و پديده‌هاي اقتصادي و اجتماعي با موفقيت قرين نخواهد بود، چه شناسايي دقيق پديده و واقعيت‌هاي جمعيتي پايه و اساس برنامه ريزي در زمينه بهداشت، اشتغال، مسكن، آموزش و پرورش، تغذيه، مهاجرت و... به شمار مي‌آيد.

متأسفانه كشور ما بيش از دو دهه است كه نام آن با جنگ، فقر و آوارگي و مهاجرت مردم آن به ساير كشورها به ويژه كشورهاي همسايه همراه بوده است. در اين مدت هيچ آمار دقيق و نزديك به واقعيتي از تعداد نفوس و وضعيت اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي كشور ارائه نشده است. تاكنون در افغانستان تنها يك بار در سال 1358هـ. ش. برنامه سرشماري جمعيت آغاز شد، اما به دليل شدت گرفتن جنگ‌هاي داخلي ميان مجاهدين و دولت وقت، اين برنامه ناتمام ماند. اخيراً اداره‌ي مركزي احصائيه‌ افغانستان براي اولين بار در بيش از دو دهه برنامه سر شماري را در دستور كار خود قرار داده و برخي از شاخص‌هاي آمار جمعيتي، اقتصادي اجتماعي و فرهنگي كشور را مورد بررسي قرار داده است كه در نوع خود گام مثبت و كم نظير است، اما كشور ما تا رسيدن به آمارهاي دقيق و معتبر در زمينه جمعيت و ويژگي‌هاي جمعيتي فاصله دارد.

به گفته احمد علي وطنيار رئيس دفتر احصائيه مركزي افغانستان. برنامه سرشماري افغانستان در دو مرحله تنظيم شده است مرحله مقدماتي يا پلان گذاري و مرحله اصلي. مرحله مقدماتي سرشماري كه به منظور برآورد مجموع نفوس افغانستان و تعداد افراد واجد شرايط براي رأي دادن از طريق جمع‌آوري اسناد و مدارك موجود در ادارات دولتي و شمارش افراد خانه به خانه انجام شده است، پيش از انتخابات رياست جمهوري پايان يافته است.[iv] به گفته وطنيار مرحله دوم كه در آن مجموع نفوس افغانستان با تفكيك زن و مرد، درجه تحصيل، تعداد افراد شاغل، نوع شغل، وضعيت مسكن و تقسيمات كليه نفوس به گروه‌هاي مختلف سني معلوم خواهد شد از سال 1383 آغاز شده و در سال 1386 پايان خواهد يافت. همچنين به گفته مقام مذبور، اجراي برنامه سرشماري افغانستان كه به بيش از 20 ميليـون دلار هزينـه نـياز دارد از سـوي صنـدوق ملل متـحد براي جمعـيت Unfpa)) حمايت مي‌شود. مرحله اصلي شمارش جمعيت در اواخر فصل بهار 1385 و به مدت 15 تا 20 روز انجام خواهد شد.[v]

جمعيت كل (Total Population)

بر اساس آمار تخميني اداره مركزي آمار افغانستان در سال 1380 يعني كمي پس از روي كار آمدن دولت موقت، افغانستان بيش از 22 ميليون و 200 هزار نفر جمعيت داشته است كه 5/51% آن را مردان و 5/48% آن را زنان تشكيل مي‌دهند.[vi] بر اساس آمار صندوق ملل متحد براي جمعيت افغانستان هم اكنون 22720000 نفر جمعيت دارد.[vii]

78% مردم افغانستان در روستاها (31 هزار و 414 روستا) و بقيه در شهرها زندگي مي‌كنند. از جمعيت كشور حدود دو ميليون نفر را كوچي‌ها تشكيل مي‌دهند.[viii] نرخ رشد جمعيت افغانستان 54/3 % و تراكم نسبي جمعيت در هر كيلومتر 62/39 نفر است.[ix]

توزيع سني و جنسي جمعيت

توزيع جمعيت يك كشور در گروه‌هاي مختلف سني از نظر اقتصادي و اجتماعي حائز اهميت است. جمعيت هر كشوري را مي‌توان در سه گروه بزرگ سني تقسيم كرد

الف) گروه كودكان و نوجوانان كمتر از 15 سالگي (سن قبل از فعاليت اقتصادي)

ب) گروه جمعيت فعال از 15 سالگي تا 64 سالگي (سن فعاليت اقتصادي)

ج) گروه سالخوردگان از 65 سالگي به بالاتر (سن از كار افتادگي).

امروزه در كشورهاي جهان سوم گروه نخست در صد قابل ملاحظه‌اي را نشان مي‌دهد در حالي كه در كشورهاي صنعتي غربي سالخوردگان در صد بيشتري را به خود اختصاص داده‌اند.

هدف از مطالعه توزيع جنسي جمعيت، شناخت شمار زنان و مردان يك جامعه و نسبت موجود ميان آنها است كه تعداد مرد را در برابر هر صد زن مشخص مي‌نمايد.[x]

در افغانستان جمعيت زير 15 سال 37/42% و جمعيت 15- 64 سال 86/54% است. 77/2% را نيز سالخوردگان تشكيل مي‌دهند. به لحاظ جنسي نسبت جنسي در بدو تولد 105 مي‌باشد، يعني در برابر هر 100 نوزاد دختر، 105 نوزاد پسر به دنيا مي‌آيد. اين نسبت در جمعيت زير 15 سال 104 و در جمعيت 15- 64 سال 108 و در افراد بالاي 64 سال 112 و نسبت جنسي در كل جمعيت 106 است.

وضعيت بهداشت و درمان

حدود 90 بيمارستان يا مركز درماني در افغانستان فعال بوده است كه بيشتر آنها در مركز ولايات بوده و به اطراف و مناطق دور افتاده توجهي نشده است. متأسفانه افغانستان از نظر بهداشت و درمان در سطح بسيار پاييني قرار دارد. افغانستان از نظر مرگ و مير كودكان زير يكسال جزء كشورهاي نخست است. از هزار كودك به دنيا آمده در افغانستان 121 كودك پيش از رسيدن به يك ماهگي از دنيا مي‌روند.[xi] ميزان مرگ و مير كودكان زير يكسال ارتباط مستقيم با وضعيت بهداشت و امكانات رفاهي كشورها دارد. ميزان مرگ و مير مادران در افغانستان نيز از هر صد هزار نفر 1700 نفر است.[xii]

با توجه به اوضاع نگران كننده، در طي دو سال اخير اقدام‌هايي در زمينه ايجاد مراكز درماني، به كارگيري پزشكان بومي و خارجي در مركز ولايات و از همه مهم‌تر اطلاع رساني توسط شبكه‌هاي تلويزيوني و راديويي تازه تأسيس و همچنين مطبوعات، موجب شده است كه مردم افغانستان حتي زنان و كودكان نسبت به سلامت و بهداشت خود توجه بيشتري نمايند.

افغانستان از نرخ رشد جمعيت بالايي برخوردار است و نرخ خام مواليد نيز در آن بالا است. نرخ خام مواليد در ازاي هر هزار نفر 3/ 51 است. در صد زناني كه در سن باروري (49- 15) قرار دارند 3/45% جمعيت زنان تشكيل مي‌دهند. نرخ باروري كل يعني تعداد فرزنداني كه هر زن در طول دوران باروري خود ( 49- 15 سالگي) به دنيا مي‌آورد 9/6 فرزند است.[xiii] اميد به زندگي در افغانستان 88/45 سال است.[xiv]

وضعيت فرهنگي و آموزشي

در افغانستان عواملي چون پراكندگي جغرافيايي، فقدان امكانات آموزشي به ويژه در روستاها، به كار گرفتن كودكان زير 15 سال، ناهماهنگي بين رشد جمعيت و افزايش اعتبارات آموزشي، جنگ‌هاي داخلي و سياست‌هاي گروه طالبان در جلوگيري از تحصيل دختران، از جمله موانعي بوده‌اند كه سبب شده‌اند جمعيت لازم التعليم كشور نتوانند صد در صد زير پوشش آموزش قرار گيرند. اين عوامل باعث شده‌اند كه نرخ سواد در افغانستان بسيار پائين باشد. با اين همه اقداماتي كه در دو سه سال اخير صورت گرفته تا حد زيادي وضعيت آموزش و پرورش بهبود يافته و امروز شور و شوق تحصيل و فراگيري دانش در سراسر افغانستان ديده مي‌شود.

در سال گذشته بيش از 5 ميليون دانش‌آموز در هفت هزار مكتب مشغول تحصيل بوده‌اند. در اين مكاتب 85 هزار معلم در حال تدريس بوده و بنا به اظهارات مسئولان وزارت معارف افغانستان با كمبود 20 هزار معلم مواجه است. بر اساس آمارهاي منتشر شده افغانستان همچنين با كمبود 50 هزار مكتب و هزاران مكتب تخريب شده مواجه است.

اكثر كتابخانه‌هاي افغانستان در دوره‌ي طولاني جنگ تخريب شده و در حال حاضر 49 كتابخانه در ولايات مختلف فعال و تعدادي نيز در دست ساخت است.

در افغانستان 9 دانشگاه (پوهنتون) وجود دارد كه دانشگاه (پوهنتون) كابل با بيش از شش هزار دانشجو در 14 رشته مختلف مهم‌ترين مركز آموزش عالي افغانستان محسوب مي‌شود.

در سال گذشته بيش از 15 هزار دانشجو شامل حدود 12 هزار دانشجوي پسر و بقيه دانشجوي دختر در كابل و ساير ولايات افغانستان با داشتن 870 استاد كه 133 نفر استاد زن هستند، مشغول تحصيل بوده‌اند.[xv]

وضعيت اقتصادي و صنعتي

الف) كشاورزي‌ بنا به اظهارات وزير زراعت دولت پيشين در افغانستان 14 ميليون هكتار زمين زير كشت انواع محصولات قرار دارد كه گندم و حبوبات بيشترين رقم توليد بخش كشاورزي را به خود اختصاص مي‌دهد. در سال گذشته در افغانستان بيش از پنج ميليون تن گندم برداشت شد كه در دهه‌ي گذشته بي سابقه بوده است.

از نظر محصولات باغي و ميوه‌جات افغانستان قابليت خوبي دارد. برخي از اين محصولات به كشورهاي عربي و اروپايي صادر مي‌شود. بيشترين مزارع باغي افغانستان در نواحي شمال و ولايات هرات قرار دارد. از ميان ميوه‌ها،‌ خربزه مزار، انار قندهار، و انگور پروان و هرات در ميان مردم معروف است.[xvi]

متأسفانه در بخش كشاورزي، كشت ترياك و خشخاش نيز همچنان از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. دولت در طول سال‌هاي گذشته به رغم ادعاهايي كه داشته، چندان در مبارزه با اين پديده موفق نبوده است. رئيس جمهور «حامد كرزي» در دوره‌ي جديد يكي از سياست‌هاي دولت جديد را مبارزه با كشت خشخاش، و توليد مواد مخدر اعلام كرده و حتي وزارت جديدي را بدين منظور تشكيل داده است.

ب) صنعت بر اساس اعلام رئيس دولت انتقالي افغانستان در سال 1382. پنج هزار و 165 شركت داخلي و خارجي با بيش از چهار ميليارد دلار سرمايه براي سرمايه گذاري در افغانستان اعلام آمادگي كرده‌اند. همچنين براي رهايي سرمايه داران داخلي و خارجي از چرخه ناسالم و طولاني اداري و بروكراسي كشور در مسير دريافت مجوز فعاليت، مؤسسه حمايت از سرمايه گذاري در افغانستان ايجاد و فعال شده است. بنا به گفته حامد كرزي در هيچ كشوري به اندازه‌ي افغانستان نياز به جذب سرمايه احساس نمي‌شود؛ بدين جهت تسهيلاتي نيز براي سرمايه گذاران در نظر گرفته شده است.

چنانچه وزير تجارت پيشين اعلام كرده است صنعت نساجي كشور توان بالايي دارد و قابل رقابت با ديگر كشورها است.

صنايع شيميايي، فلزي، مواد غذايي، الكترونيك و برق از جمله صنايعي است كه دولت افغانستان اخيراً بدان‌ها توجه كرده و تاكنون حدود 6000 مجوز تأسيس كارخانه در اين زمينه صادر شده است.[xvii]

يكي از مشكلات كنوني بخش صنعت افغانستان كمبود توليد برق است كه با برنامه ريزي‌هاي انجام شده و بالا بردن توان توليد برق، بخش صنعت رونق خواهد گرفت. صنعت مخابرات يكي از صنايعي است كه در كشور رشد نسبتاً خوبي بويژه در بخش تلفن همراه داشته است. در حال حاضر يك سيم كارت تلفن همراه با قيمت كمتر از 100 دلار و در مدت 24 ساعت قابل واگذاري است علت اين رشد و نرخ ارزان، ورود شركت‌هاي خصوصي در عرصه مخابرات است.

صنايع دستي كشور نيز به لحاظ تنوع و كيفيت از توان بالايي برخوردار است اما هنوز براي آن بازاريابي مناسبي نشده است. به همين جهت علي رغم سنتي بودن جامعه افغانستان و حضور بيش از 80% جمعيت در روستاها،‌ اين صنعت از رونق لازم برخوردار نيست.

در خصوص فعاليت هواپيمايي نيز اكنون از كابل به 11 كشور دور و نزديك پروازهايي برقرار است. در زمينه‌هاي جاده سازي و ترميم خيابان‌هاي داخل شهرها نيز كارهايي با كمك برخي كشورهاي خارجي در حال انجام است. در تجارت خارجي هم افغانستان گام‌هاي محكمي را برداشته و به خصوص با همسايگان خود وارد عرصه‌ي مبادلات اساسي شده است.

پاورقي